Mark Rothko

De weg naar emotie in abstractie

door Nina Fontijne

20 oktober 2014

 

Het Gemeentemuseum Den Haag toont dit najaar een uniek, uitgebreid overzicht van het werk van de Amerikaanse abstract-expressionist Mark Rothko (1903-1970). De tentoonstelling biedt de bezoeker de kans om zaal na zaal in vervoering gebracht te worden door dezinnenprikkelende klassieke werken en geeft tegelijkertijd aandacht aan de manier waarop de kunstenaar vanuit het figuratieve uiteindelijk tot zijn absolute eindpunt van de schilderkunst kwam.

Wie ooit een Rothko in het echt heeft kunnen aanschouwen kent de aantrekkingskracht die zijn werk kan hebben en zal in het Gemeentemuseum overweldigd worden door de hoeveelheid werken die hier tentoongesteld zijn. Het is een absoluut unicum om zo'n grote verzameling Rothko's bij elkaar te zien. De meerwaarde die deze tentoonstelling heeft is dat hij bij weet te dragen aan het begrip van het werk van de kunstenaar. Ook bezoekers die niet zozeer gegrepen worden door zijn onmetelijke schilderijen en de emotie die in de abstractie verscholen ligt heeft deze tentoonstelling daardoor iets te bieden.  

Mark Rothko, Untitled (man and two women in a pastoral setting), 1940. National Gallery Washington. Foto: Gemeentemuseum Den Haag

Voordat Rothko begon met het maken van zijn bekende klassieke werken schilderde hij in een verrassend figuratieve stijl. De bezoeker heeft de mogelijkheid uit twee routes te kiezen: de emotionele route, die direct de diepte van de klassieke periode induikt, of de rationele route, die de bezoeker langs de ontwikkeling van Rothko's werk leidt. Wie niet direct de zaal met de immense doeken wordt ingezogen zal beginnen met het ontdekken van de manier waarop in zijn oeuvre het ene werk het andere werk voortbrengt. Bij veel bezoekers zal nieuwsgierigheid gewekt worden door de figuratie van zijn vroege werk, dat hier in de eerste zaal getoond wordt. Deze rationele route toont stap voor stap Rothko's zoektocht naar de ideale kunstvorm. De surrealistische figuren waar hij mee start vervagen langzaam tot abstracte, maar nog steeds organische vormen in zijn multiforms. Uiteindelijk versmelten deze dansende druppels tot de volledig abstracte, gloeiende kleurvlakken van zijn klassieke periode, waar wel altijd dynamiek en diepte in te vinden zijn. 

Mark Rothko, No. 2, 1947 en No. 10, 1948 (multiforms). National Gallery of Art, Washington. Foto: Nina Fontijne

Spirituele connectie tussen kunstenaar en kijker
Rothko stapte over naar abstractie omdat hij dit bij uitstek de kunstvorm vond om tot mensen te spreken. Voor hem waren deze werken het eindpunt in de schilderkunst, zoals het Zwart Vierkant dat voor Malevich (1878-1935) was. Het was voor Rothko dan ook onbegrijpelijk en onverdraagzaam dat tegelijkertijd met zijn werk een stijl in opkomst was die lijnrecht tegenover zijn abstract expressionisme stond. Via Jasper Johns (1930) en Robert Rauschenberg (1925-2008) ontwikkelde zich in de jaren 50 namelijk de Pop Art, die de kunst op een andere manier toegankelijk voor het publiek wilde maken. Wanneer je omringd wordt door de sereniteit van Rothko's klassieke werken begrijp je waarom de kunstenaar de meer luidruchtige Pop Art niet waardeerde. De zwevende, vibrerende kleurvlakken in Rothko's werk zijn ongrijpbaar, maar het werk pakt de toeschouwer bij de lurven om niet los te laten voor hij volledig in het doek gezogen wordt, en onderdeel is van een wisselwerking tussen kunstenaar en kijker.

Rothko wilde met zijn werk dezelfde spirituele ervaring teweeg brengen die hij had toen hij het werk schilderde. Deze ervaring is geen denkproces, maar gaat om het gevoel, waarbij het werk je als een atmosfeer naar zich toezuigt en waarbij fysische grenzen worden losgelaten. De kijker zou het werk lichamelijk gaan ervaren en als het ware contact met de ruimte verliezen door op te gaan in het doek. Rothko wilde dit bereiken door tegenstellingen tussen onder en boven, donker en licht en verschillende kleuren. Het kunstwerk vormt als het ware een venster tussen de emotie van de kunstenaar en de ervaring van de kijker.

Het enige dat die ervaring in de weg staat is de onvermijdelijke drukte die de populariteit van Rothko in het Gemeentemuseum met zich meebrengt. Rothko zelf zei dat zijn werk in stilte, zonder obstakels, bekeken zou moeten worden en in dat opzicht staat het succes van de tentoonstelling Rothko's bedoelingen in de weg. Maar zelfs een zaal vol geïntrigeerd gekakel verdoezelt de sublieme schoonheid niet. Wanneer je voor het doek staat lijkt de zaal stil te vallen en sta je als kijker aan de grond genageld. Zijn werk appelleert aan iets onbekends, dat de zintuigen lijkt te overstijgen.

Zaaloverzicht. Foto: lost-painters.nl

Interessant is hoe in het Gemeentemuseum Rothko op verschillende wijzen wordt getoond. De ideale vorm van zijn werk tentoonstellen is, hoewel Rothko daar zelf veel over te zeggen had, altijd problematisch. Rothko schreef zijn kijkers voor 50 centimeter van het doek af te staan om volledig opgenomen te kunnen worden door het werk, maar hoewel dat vaak niet mogelijk is vanwege de afstand die de bezoeker dient te houden, word je toch omringd door zijn werk in de grote zalen. In iedere zaal wordt de stemming begeleid door schemering, en de bezoeker kan hier ervaren hoe het is om een zaal vol met zijn werk te zien in vergelijking met een meer eenzame opstelling in de kabinetten, waar slechts een werk in een ruimte hangt.

Het absolute einde
De meer monochrome, donkere werken die Rothko tegen het einde van zijn leven maakte zijn grimmiger en reflecteren de depressies die zijn leven op dat moment overheersten. Hij wilde met deze schilderijen absolute gebaren maken en ze missen dan ook de openheid van zijn eerdere werken, maar in handen van Rothko is zelfs grijs en zwart stralend.

Piet Mondriaan, Victory Boogie Woogie, 1942-1944. Mark Rothko, Untitled, 1970, National Gallery of Art, Washington. Foto: jpekker.nl

In een van de zalen zien we een ontmoeting tussen Rothko en Mondriaan. De Victory Boogie Woogie (1942-1944) heeft een stapje opzij moeten doen voor het laatste werk uit Rothko's oeuvre, het bloedrode, ijzingwekkende Untitled (1970) dat hij vlak voor zijn zelfmoord maakte. De kennis van zijn naderende dood speelt natuurlijk mee bij de perceptie van dit werk, maar waar het rood in vroegere schilderijen meer meditatief is lijkt het hier eerder paniek uit te stralen. Het zien van deze Rothko naast de andere meester van abstractie is verrassend, maar de link die het Gemeentemuseum legt is uiterst logisch. Hoewel beide kunstenaars verschillen in hun aanpak, waarbij Mondriaan de koele, geometrische abstractie vertegenwoordigt en Rothko de lyrische abstractie, vloeien ratio en emotie, gelijk met de twee routes van de tentoonstelling, voort in een gezamenlijk doel: het zoeken naar een spirituele ervaring en een hogere werkelijkheid. Het Gemeentemuseum, dat ooit door Berlage gebouwd is als een 'tempel voor de kunst' is dan ook een waardige gastheer voor deze bijzondere tentoonstelling.

 

Augustus

 

Auteur:

John Williams

Genre:

Fictie

 

 

Uitgever:

Lebowski

ISBN-nr:

9789048820603

Formaat:

Paperback

 

 

 

JOHN WILLIAMS BEWIJST MET ZIJN ROMAN OVER HET OUDE ROME NOG EENS ZIJN VERBEELDINGSKRACHT

 

Na de recente heruitgaven van Stoner (1965) en Butcher's Crossing (1960) wisten we twee dingen: John Williams (1922-1994) was niet alleen een geweldige schrijver, maar bovendien verbijsterend veelzijdig.

Dat hij in Stoner indringend over de academische wereld schreef, kon je nog verklaren uit zijn eigen jarenlange docentschap aan de Universiteit van Denver. Maar de knalharde levensechtheid waarmee hij in Butcher's Crossing de lezer de 19de-eeuwse bizonjacht liet meebeleven, maakte duidelijk dat Williams over een reusachtige verbeeldingskracht beschikte.

Wie daaraan nog twijfelde, hoefde er alleen maar op gewezen te worden dat Williams ook nog een roman schreef die gesitueerd is in het Oude Rome: Augustus. In de maand die naar deze legendarische figuur werd vernoemd (en waarin hij toevalligerwijs ook overleed) is nu de Nederlandse vertaling van dit werk verschenen.

Ook deze roman wijkt - in toonzetting, onderwerp, tijdsperiode en structuur - sterk af van Williams' andere boeken. Augustus beschrijft het leven van de eerste Romeinse keizer (63 v. Chr.-14 na Chr.) en wel in de vorm van brieven, passages uit historische geschriften, dagboeken, senaatsverslagen, gedichten en andere geschreven teksten.

Williams koos bewust voor deze minder gebruikelijke vorm. Hij vermoedde dat het hem niet zou lukken zijn boek in een conventionele verhalende stijl te gieten zonder dat het als een film van Cecille B. DeMille of een historische roman zou gaan klinken. 'En ik wilde niet dat het historisch klonk. Voor mij waren het levensechte, hedendaagse mensen.'

De teksten waaruit Augustus is opgebouwd zijn stuk voor stuk fictief, maar zijn presentatie van het leven van keizer Augustus is, op een aantal kleinigheden na, conform de historische consensus. Je kunt het boek lezen als een verzameling verloren gewaande maar teruggevonden en op glorieuze wijze tot een helder gestructureerd geheel bijeen gebrachte historische documenten.

De roman opent met een brief van Julius Caesar aan zijn nicht Atia. Hij beveelt haar dat ze haar zoon - Gaius Octavius, de latere Augustus - naar Apollonia dient te sturen, waar zijn opvoeding zal worden voltooid. Want Caesar heeft grote plannen met de jongen.

Vertaald uit het Engels door Edzard Krol

recensie: Veep

Blunder na blunder

door Adwin de Kluyver

12 juli 2014

 

De leukste politieke satire van dit moment heet Veep, een serie van Armando Iannucci voor het Amerikaanse betaalkanaal HBO.

Plaats van handeling is het kantoor van de vice-president van de VS. Deze volstrekt incompetente en narcistische Selina Meyer (glansrol Julia Louis-Dreyfus) heeft een ongekende dadendrang maar nauwelijks macht.

Niet zo kosher

In het tweede seizoen lijkt haar machtsbasis zich enigszins te verbreden. Haar partij lijdt bij een tussentijdse verkiezing een verpletterend verlies. Uit onderzoeken blijkt dat de inzet van de veep een nog groter verlies heeft voorkomen. Meyer wisselt de portefeuille voedselveiligheid in voor buitenlands beleid en dat is vragen om moeilijkheden.

Tijdens een werkbezoek aan een boerenmanifestatie moet ze commentaar geven op de Joods-Palestijnse kwestie nadat haar dochter een anti-Israelische film de hemel in heeft geprezen en een Iraans vriendje blijkt te hebben. Met op de achtergrond een geroosterd varken aan het spit spreekt ze de verzamelde pers toe. Een niet zo kosher beeld dat tot grote paniek leidt bij alle adviseurs.

Felle oneliners
Zo stapelt Meyer zelf blunder op blunder en reageert ze zich in felle oneliners af op haar eveneens stuntelende staf. Directe toegang tot de president wil ook dit seizoen niet lukken. Met de nieuwe seniorstrateeg van het Witte Huis voert ze een strijd op leven en dood. Het tempo van de grappen en scheldkanonnades blijft ook dit seizoen hoog. Veep blijft ook dit seizoen behoren tot één van de betere komedies van vandaag de dag.

 

dvd corner: Metro Manila

Een thrilla in Manila

door Adwin de Kluyver

7 augustus 2014

 

 

Metro Manila schetst de helletocht van het jonge stel Oscar en Mai door de Filipijnse hoofdstad. Een sociaal portret vermomd als thriller.

Zou Metro Manila soms stiekem een voorlichtingsfilm zijn van de Filipijnse overheid? Waarschuwing: kom niet naar de stad. Het is er overbevolkt, er is nauwelijks werk, niemand is te vertrouwen, ze hebben het voorzien op uw vrouw, en zelfs op uw kinderen.

Die boodschap heeft Oscar en Mai in ieder geval nog niet bereikt. Wanneer er geen geld meer te verdienen is met de rijstbouw vertrekken ze met hun twee kinderen naar de stad. In Manila worden ze op de eerste dag meteen van hun spaargeld beroofd door een oplichter die nietbestaande woningen verhuurd. De eerste werkgever betaalt Oscar uit in droog brood. Uit nood neemt Mai een baantje in een stripclub.

Dood en verderf

De Engelse filmmaker Sean Ellis schetst inMetro Manila de Filipijnse hoofdstad als een kwalijk riekende poel vol dood en verderf. Om de toeschouwer bij de les te houden verpakt Ellis zijn sociaal drama als een thriller. Het tweede uur van de film wordt de spanning flink opgeschroefd wanneer Oscar een baan krijgt bij een firma in geldtransporten.

Even lijkt het goed te komen met het gezin. Maar dan blijkt werkelijk niemand te vertrouwen, ook niet de nieuwe, goedlachse collega's. Oscar is plotseling de spil in een complot dat draait om gestolen geldkoffers. Het wachten is op de onvermijdelijke overval op de gepantserde geldtransportwagen.

Meeleven zonder illusies
Ellis heeft een paar aardige plotwendingen in de mouw. En door de kalm opgebouwde spanning, en het in het eerste uur geschetste portret van het gezin in nood, is het makkelijk meeleven met het Oscar en Mai, zelfs als de film even dreigt te verzanden in standaard formulewerk. Aan het eind herpakt Ellis zich weer. In Manila bestaan geen happy endings, wat de meisjes in de massagesalons ook mogen beloven. 

 

Een heerlijk vreemde misdaadserie

door Samantha Stroombergen

20 juni 2014

 

 

Toen de Amerikaan Nic Pizzolatto de misdaadserie True Detectivebedacht, had hij ongetwijfeld niet voorzien dat de reeks direct een internationale hit zou worden. Of dit nu komt doordat ze grote namen wisten te strikken voor de hoofdrollen of doordat de serie een unieke insteek en een bijzondere locatie heeft; de ingrediënten hebben in ieder geval hun werk gedaan.

Inmiddels draait de geruchtenmolen op volle toeren, want de hoofdrolspelers zullen in seizoen 2 het stokje overdragen aan vers bloed. Acteurs als Brad Pitt en Emma Stone worden veelvuldig genoemd, maar volgens Pizzolatto staat nog niets vast. Wat maakt deze serie tot het doorslaande succes dat het is geworden?


True Detective draait om de detectives Rust Cohle (Matthew McConaughey) en Martin Hart (Woody Harrelson). De mannen verschillen als dag en nacht, maar werken toch nauw samen sinds ze in 1995 een bizarre moordzaak moesten onderzoeken. De zoektocht naar de moordenaar op Dora Lange neemt wel zeventien jaar in beslag. Pas nadat de zaak in 2012 door andere rechercheurs wordt heropend, komt er schot in de zaak. Cohle en Hart worden door de huidige rechercheurs naar het bureau geroepen om – apart van elkaar – het nodige uit te leggen.

Ondertussen krijgen we een kijkje in de levens van Cohle en Hart. Cohle is single en heeft de nodige alcoholproblemen. Hart heeft het daarentegen voor het oog van de wereld perfect voor elkaar. Hij heeft een mooie vrouw (Michelle Monaghan) en twee jonge dochters. Toch neemt hij het niet zo nauw met de echtelijke geloftes en moet Maggie de grootste moeite doen om het gezin bij elkaar te houden.

Van het grote naar het kleine scherm

Pizzolatto wist al in 2012 Oscarwinnaar Matthew McConaughey te strikken om een van de hoofdrollen te spelen. Het was eigenlijk de bedoeling dat hij in de huid van detective Marty Hart zou kruipen, maar McConaughey wilde graag de uitdaging in de vorm van de geplaagde detective Rust Cohle aangaan. Door zijn vroege betrokkenheid werd ook Woody Harrelson al snel verleid om mee te werken. Hij zou de tweede hoofdrol op zich nemen; die van de typisch Amerikaanse Hart. En dat is maar goed ook, want de twee acteurs spelen hun rol tegen de grens van perfectie. McConaughey overtuigt als de complexe Cohle en Harrelson weet een personage neer te zetten tegenover wie je direct haat-liefde-gevoelens koestert.

True Detective is een serie met vele lagen. Naast het oplossen van de zaak Dora Lange schurkt het verhaal regelmatig langs de grenzen van paranormaliteit en doet het je nadenken over de identiteit van de mens. Want wie zijn wij? Wij zijn wat we onszelf vertellen dat we zijn, aldus Cohle. Religie, filosofie; alles is een verhaaltje. De combinatie van de filosofische, soms pessimistische Cohle met de nuchtere, standvastige Hart is op zijn minst interessant. De personages vullen elkaar perfect aan en zorgen voor de nodige dynamiek. Ook de locatie van de serie is perfect gekozen. De grimmigheid van het zuidelijke Louisiana zorgt voor een aantal prachtige beelden, zoals de verlaten kerk en de plaats delict op het platteland.

Meer!
Seizoen 2 start naar verwachting ergens volgend jaar in de Verenigde Staten. Wanneer er van start wordt gegaan met het filmen, is niet bekend, want eerst moet de cast nog bij elkaar gezocht worden.