We hebben dode bomen nodig om onze geest levendig te houden'
Johann Hari − 03/07/11, 06:00
© ap
De Britse journalist Johann Hari buigt zich over de status van het papieren boek. "Geef het maar toe: het wordt fysiek zwaarder om een boek te lezen." Zelf gebruikt hij het programma 'Freedom' op zijn laptop om de verleiding van het eeuwige internetten te doorbreken.
In de twintigste eeuw schetsten alle nachtmerrie-achtige romans die zich in de toekomst afspeelden het beeld dat boeken verbrand zouden worden. In de eenentwintigste eeuw gaan onze angstdromen over het vergeten van boeken.Massavermaak
Het boek, het fysieke papieren boek, wordt omringd door een school haaien, de verkoop ging alleen al dit jaar met negen procent omlaag, het wordt opgegeten door het e-book, het wordt verscheurd door de dood van de boekwinkel en de bibliotheek.
En het belangrijkste is dat de mentale ruimte die het innam afbrokkelt door de duizenden 'Wapens van Massa Vermaak' die ons omringen. Het valt niet mee om het toe te geven maar we voelen het allemaal: het wordt fysiek zwaarder om boeken te lezen.
Geen innerlijke rust
In zijn heerlijke kleine boek 'The Lost Art of Reading - Why Books Matter in a Distracted Time' geeft de Amerikaanse criticus David Ulin toe aan een vreemd gevoel. Zijn hele leven heeft hij lezen vanzelfsprekend gevonden, tot hij zich er een paar jaar geleden bewust van werd dat hij "in een appartement vol boeken niet langer de voor het lezen noodzakelijke innerlijke rust kon vinden."
Hij ging 's avonds op de bank zitten zoals hij altijd had gedaan, las een paar hoofdstukken en merkte dan dat zijn geest afdwaalde, hem smeekte om zijn mail te checken, of twitter, of facebook. "Waar ik mee worstel", schrijft hij, "is het binnendringen van het gegons, het idee dat er buiten iets is dat mijn aandacht verdient."
Ik denk dat bijna iedereen dit gevoel tegenwoordig heeft. Een boek lezen terwijl je laptop aan de andere kant van de kamer ligt te zoemen lijkt op een poging om te lezen op een feestje waar iedereen tegen elkaar aan het schreeuwen is. Om te lezen moet je afremmen. Je hebt mentale stilte nodig, op de woorden na. Die stilte is steeds moeilijker te vinden.
'Wired'
Begrijp me niet verkeerd: ik ben dol op het internet en u zult mijn twitter-feed met geweld uit mijn verkleumde dode handen moeten loswrikken.
Dit wordt geen pre-zondvloedachtige tirade tegen de zegeningen van onze wired wereld. Maar er ís een reden waarom dat woord, 'wired', in het Engels twee betekenissen heeft: 'verbonden met het internet' en 'high, nerveus, ongeconcentreerd'.
In het tijdperk van internet zijn tastbare, papieren boeken een techniek die we meer en meer nodig hebben. Herman Hesse schreef in de jaren vijftig: "Hoe meer met nieuwe uitvindingen in de behoefte aan verstrooiing en onderwijs voor iedereen kan worden voorzien, hoe meer het boek zijn waardigheid en autoriteit kan hervinden. We hebben het punt waar jonge concurrenten als radio, film etc. de onmisbare functies van het boek overnemen nog niet bereikt."
Lezen is een daad van verzet
Dat punt is nu wél bereikt. Want alleen het boek - dat niet bliept of oplicht, of een link biedt of je duizend video's tegelijkertijd kan laten zien - en niets anders dan het boek kan deze functie vervullen: het geeft je de mogelijkheid tot diepe, lineaire concentratie.
Zoals Ulin zegt: "Lezen is een daad van verzet in een landschap vol afleiding...Het verlangt van ons dat we ons tempo aanpassen, dat we weer rekening houden met tijd. Op de helft van een boek aangekomen kunnen we niet anders dan geduldig zijn, moeten we elk ding in zijn moment laten zijn, het verhaal voor laten gaan. We kunnen de wereld heroveren door ons er een klein beetje van terug te trekken, door een stap terug te doen van het lawaai."
Een boek heeft een andere relatie met tijd dan een tv-programma of een update op facebook. Het drukt uit dat iets de moeite waard was om los te weken van de eindeloze stroom feiten die ons overspoelen en het neer te leggen in een object dat er over honderd jaar nog precies hetzelfde uit zal zien.
De Franse schrijver Jean-Phillipe de Tonnac zegt dat "de ware functie van het boek is om die dingen te beschermen die voortdurend door vergeetachtigheid vernietigd dreigen te worden". Juist omdat het niet direct is, omdat het niet weet wat er vijf minuten geleden in Kazachstan gebeurde, of in het appartement van Charlie Sheen, juist daarom doet het boek er toe.
Boeken overleven
Daarom hebben we boeken nodig en daarom denk ik ook dat ze overleven. Omdat mensen ernaar verlangen om diep in gedachten te geraken, uiterst geconcentreerd. Die 'spieren' zijn noodzakelijk voor diepe gevoelens en echte betrokkenheid. De meeste mensen willen niet alleen maar snacks; ze willen ook maaltijden.
Ik heb niets tegen e-books - ook ik vind de Kindle verleidelijk - maar hoe interactiever ze worden, hoe beter ze worden in multitasken en honderd verschillende functies aankunnen, hoe minder ze in staat zijn om die aspecten van het boek te behouden die we echt nodig hebben. Uiteindelijk is een elektronische boekenlezer die heel veel kan geen boek. Het object moet saai blijven zodat de woorden kunnen zingen. Zo ervaar je de grootste betovering: dat die woorden je inzicht bieden in het innerlijke leven van een ander.
Digitaal dieet
Hoe kunnen we de ruimte voor het boek bewaken? Wij zijn de eerste generatie die internet gebruikt, en als ik kijk hoe we er op reageren moet ik denken aan de Inuits die ik in het Arctische gebied heb ontmoet, en die een generatie geleden voor het eerst suiker en alcohol kregen. Zij schrokten dit zo gulzig op dat ze nu in alcoholisme en overgewicht zijn weggezonken.
Suiker, alcohol en het internet zijn alledrie enorm plezierig en lekker - maar we moeten weten hoe ermee om te gaan, willen we er niet door beheerst worden.
Het idee van een digitaal dieet wordt, denk ik, binnenkort heel gewoon. Net zoals ik geleerd heb om mijn ijskast niet vol te proppen met verleidelijke koolhydraten heb ik geleerd om mijn blootstelling aan het internet te beperken.
Ik heb het programma 'Freedom' op mijn laptop geïnstalleerd: het verbreekt je interverbinding en je kunt zelf instellen voor hoe lang. Het is de Ritalin die ik nodig heb voor mijn door het internet veroorzaakte ADHD. Ik zet het programma aan en garandeer zo dat ik minstens twee uur lang in de bestendige wereld van het gedrukte boek kan verkeren. Anders krijg ik het gevoel dat ik eindeloos online ben - een verbinding die er vreemd genoeg voor zorgt dat ik losraak van mezelf.
T. S. Eliot noemde boeken 'het roerloze punt van de roterende wereld'. Hij had gelijk. In de tijd van supersnelle breedbandverbindingen hebben we dode bomen nodig om onze geest levendig te houden.
Johann Hari is een Britse journalist. Dit artikel verscheen eerder in de Britse krant The Independent
